اضطراب یکی از شایعترین واکنشهای انسان در برابر موقعیتهای تنشزا است و در واقع نوعی هشدار طبیعی بدن محسوب میشود. در حالت عادی این حس باعث میشود فرد برای مقابله با خطر یا چالش آمادهتر شود؛ اما زمانی که این احساس بیش از حد ادامه یافته و کنترل فعالیتهای روزمره را دشوار کند، تبدیل به اختلال اضطراب میشود. افراد مبتلا معمولا دچار نگرانی شدید، بیقراری، افکار منفی و علائم جسمی مانند تپش قلب یا تنگی نفس هستند.
در واقع Anxiety به شکلهای مختلفی ظاهر میشود. برخی از افراد از حضور در جمع میترسند، بعضی دچار حملات ناگهانی ترس و تپش قلب میشوند و گروهی هم همیشه در حالت نگرانی مداوم زندگی میکنند. شناخت انواع اضطراب و نشانههای آن، اولین گام برای انتخاب روش مناسب درمان اضطراب است. درمان ممکن است شامل گفتگو درمانی، دارو یا روشهای نوین نوروتراپی باشد.
در این مقاله به زبان ساده به تعریف اضطراب، گونههای مختلف آن، علائم روانی و جسمی، دلایل شکلگیری، چگونگی تشخیص و روشهای درمان اضطراب با rTMS و سایر راهکارهای کنترل این حالت پرداخته شده است تا درک درستی از این بیماری به دست بیاید.
اضطراب چیست؟
اضطراب در اصل سیستم هشدار داخلی بدن ما است. این سیستم ما را برای مقابله با خطر آماده میکند و باعث ترشح هورمونهایی مانند آدرنالین میشود. این واکنش، ضربان قلب و تنفس ما را تندتر میکند تا اکسیژن بیشتری به عضلات برسد و ما آماده واکنش سریع باشیم.
مشکل از جایی شروع میشود که این سیستم هشدار به اشتباه یا به طور مداوم فعال باقی بماند. در این حالت فرد یک اختلال اضطراب را تجربه میکند که با نگرانی مداوم ترس شدید و اجتناب از موقعیتهای روزمره همراه است. شناخت دقیق این تفاوتها و علائم گام اصلی برای یافتن بهترین روش درمان Anxiety است و به فرد کمک میکند تا کنترل زندگی خود را دوباره به دست بگیرد.Anxiety disorders
انواع اختلالات اضطرابی
هر یک از انواع اضطراب ویژگیها و محرکهای خاص خود را دارند و شناخت آنها برای تشخیص و درمان صحیح ضروری است. برخی از این اختلالات ممکن است به روشهای درمانی خاصی بهتر پاسخ دهند و رویکردهای نوین مانند درمان اظطرابRTMS میتوانند برای برخی از این انواع Anxiety بسیار موثر باشند.
در ادامه شما را با انواع شایع اضطراب آشنا خواهیم کرد.
آگورافوبیا
آگورافوبیا ترس شدید از قرار گرفتن در مکانها یا موقعیتهایی است که فرار از آنها ممکن است دشوار یا شرمآور باشد. این مکانها شامل فضاهای باز یا بسته وسایل حمل و نقل عمومی یا حتی صف ایستادن میشود. فرد مبتلا به این نوع اختلال اضطراب اغلب از ترک کردن خانه خودداری میکند.what anxiety
اختلال اضطراب فراگیر (GAD)
افراد مبتلا به اختلال اضطراب فراگیر نگرانی بیش از حد و غیرقابل کنترلی درباره مسائل روزمره مانند سلامتی کار مسائل مالی یا خانواده دارند. این نگرانی مداوم است و با واقعیت شرایط تناسبی ندارد و زندگی فرد را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد.
اختلال پانیک (حملات اضطراب شدید)
این اختلال با حملات وحشت یا پانیک غیرمنتظره و مکرر مشخص میشود. حمله پانیک دورهای از ترس شدید است که به طور ناگهانی شروع میشود و در عرض چند دقیقه به اوج خود میرسد. این حملات با علائم فیزیکی شدیدی همراه هستند که فرد ممکن است احساس کند در حال سکته قلبی یا مرگ است.Anxiety disorders
فوبیاها (ترسهای خاص)
فوبیا به ترس شدید و غیرمنطقی از یک شیء موقعیت یا فعالیت خاص اشاره دارد. نمونههای رایج آن شامل ترس از ارتفاع حیوانات خاص مانند عنکبوت یا مار و موقعیتهایی مانند پرواز با هواپیما است. این نوع اختلال اضطراب باعث میشود فرد برای اجتناب از محرک ترس تلاش زیادی کند.
اضطراب اجتماعی
اختلال اضطراب اجتماعی که به آن فوبیای اجتماعی نیز میگویند با ترس شدید از موقعیتهای اجتماعی مشخص میشود. فرد نگران است که توسط دیگران مورد قضاوت منفی قرار بگیرد یا کاری شرمآور انجام دهد. این ترس میتواند منجر به انزوای اجتماعی شود.
اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)
این اختلال شامل افکار ناخواسته و مزاحم (وسواس فکری) و رفتارهای تکراری (وسواس عملی) است. فرد این رفتارها را برای کاهش اضطراب ناشی از افکار وسواسی انجام میدهد. این چرخه میتواند بسیار زمانبر باشد و عملکرد روزانه را مختل کند.
اضطراب جدایی (در کودکان و بزرگسالان)
این اختلال شامل ترس شدید از جدا شدن از افراد مهم زندگی یا خانه است. اگرچه بیشتر در کودکان دیده میشود بزرگسالان نیز میتوانند آن را تجربه کنند. نگرانی اصلی فرد این است که هنگام جدایی اتفاق بدی برای خود یا عزیزانش رخ دهد.
علائم اضطراب بر ذهن و بدن
تجربه Anxiety تنها به ذهن محدود نمیشود و تاثیرات گستردهای بر جسم نیز دارد. این علائم میتوانند یک چرخه معیوب ایجاد کنند؛ به طوری که علائم فیزیکی باعث تشدید نگرانی ذهنی شوند. شناسایی این نشانهها اهمیت زیادی دارد زیرا روشهای نوینی مانند درمان اضطراب با لورتا نوروفیدبک میتوانند با تنظیم فعالیتهای مغزی به کاهش همزمان علائم روانی و جسمی کمک کنند.
در جدول زیر به تفکیک علائم روانی و فیزیولوژیک این بیماری ذهنی را مشاهده میکنید.
| علائم روانی (ذهنی) | علائم فیزیولوژیک (جسمی) |
| نگرانی مداوم و غیرقابل کنترل | تپش قلب شدید یا نامنظم |
| احساس بیقراری و تنش | تعریق بیش از حد |
| مشکل در تمرکز | لرزش بدن یا دستها |
| تحریکپذیری و عصبی بودن | احساس تنگی نفس یا خفگی |
| ترس از وقوع اتفاقات بد | درد یا احساس فشار در قفسه سینه |
| افکار منفی و فاجعهسازی | سرگیجه یا احساس سبکی سر |
| احساس جدا شدن از واقعیت | مشکلات گوارشی مانند حالت تهوع |
این جدول به خوبی نشان میدهد که اختلال اضطراب چگونه تمام وجود یک فرد را تحت تاثیر قرار میدهد. علائم جسمی گاهی آنقدر شدید هستند که فرد تصور میکند دچار یک بیماری جدی پزشکی شده است. این نگرانی سلامتی خود به منبع دیگری برای Anxiety تبدیل میشود و شرایط را پیچیدهتر میکند.
علائم روانی (دلنگرانی، بیقراری، افکار منفی)
علائم روانی هسته اصلی انواع اضطراب را تشکیل میدهند. فرد مبتلا به طور مداوم احساس دلنگرانی میکند و نمیتواند ذهن خود را از افکار منفی رها کند. این حالت بیقراری دائمی تمرکز کردن بر کارها را دشوار میکند و فرد احساس میکند همیشه در حالت آمادهباش قرار دارد.
علائم فیزیولوژیک (تپش قلب، تعریق، تنگی نفس)
بدن در پاسخ به اضطراب واکنشهای فیزیکی مشخصی از خود نشان میدهد. تپش قلب تعریق لرزش و تنگی نفس از شایعترین علائم اضطراب هستند. این واکنشها به دلیل فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک رخ میدهند و بدن را برای یک تهدید فرضی آماده میکنند.
علائم اضطراب در کودکان و نوجوانان و تفاوت آنها با بزرگسالان
کودکان و نوجوانان نیز Anxiety را تجربه میکنند؛ اما نحوه بروز آن ممکن است با بزرگسالان متفاوت باشد. کودکان اغلب نمیتوانند نگرانی خود را به صورت کلامی بیان کنند و اضطراب آنها به شکل علائم جسمی مانند دلدرد یا سردرد بروز میکند. آنها ممکن است بیش از حد به والدین خود وابسته شوند از رفتن به مدرسه امتناع کنند یا دچار شبادراری شوند.
نوجوانان مبتلا به اختلال اضطراب، ممکن است دچار افت تحصیلی شوند از فعالیتهای اجتماعی کنارهگیری کنند یا به مصرف مواد مخدر یا الکل روی بیاورند. تحریکپذیری و پرخاشگری نیز در این دوره سنی، از علائم شایع این عارضه است. شناخت این تفاوتها برای حمایت صحیح از آنها بسیار مهم است.Anxiety disorders in children and adolescents
دلایل و عوامل ایجاد اضطراب
اختلال اضطراب معمولا نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه ترکیبی از عوامل مختلف در ایجاد آن نقش دارند. عوامل زیستی و ژنتیکی میتوانند فرد را مستعد ابتلا به Anxiety کنند. برای مثال اگر در خانواده شما سابقه اختلال اضطراب وجود داشته باشد احتمال ابتلای شما نیز بیشتر است. عدم تعادل در ناقلهای عصبی مغز مانند سروتونین و دوپامین نیز نقش مهمی ایفا میکند.
عوامل روانی، مانند طرحوارههای فکری منفی یا سبکهای دلبستگی ناایمن نیز در شکلگیری اضطراب موثر هستند. تجارب استرسزای زندگی مانند از دست دادن عزیزان مشکلات مالی یا تروماهای گذشته و همچنین سبک فرزندپروری سختگیرانه میتوانند زمینهساز بروز انواع Anxiety شوند.
اضطراب چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص اختلال اضطراب توسط یک متخصص سلامت روان مانند روانشناس یا روانپزشک انجام میشود. فرایند تشخیص معمولا با یک مصاحبه بالینی دقیق آغاز میشود. در این مصاحبه متخصص درباره تاریخچه علائم شما شدت آنها و تاثیرشان بر زندگی روزمره سوالاتی میپرسد.
علاوه بر مصاحبه ممکن است از پرسشنامهها و آزمونهای استاندارد روانشناختی مانند پرسشنامه BAI یا مقیاس اضطراب فراگیر (GAD-7) استفاده شود. این ابزارها به متخصص کمک میکنند تا شدت Anxiety شما را ارزیابی کند و نوع دقیق آن را تشخیص دهد تا بهترین برنامه درمانی برای شما طراحی شود.
روشهای درمان اضطراب
خوشبختانه انواع Anxiety قابل درمان هستند و روشهای موثر متعددی برای مدیریت و کنترل آن وجود دارد. انتخاب روش درمانی به شدت علائم نوع اختلال اضطراب و ترجیح فرد بستگی دارد. معمولا ترکیبی از روشهای درمانی بهترین نتیجه را به همراه دارد.
درمانهای روانشناختی
رواندرمانی به ویژه درمان شناختی-رفتاری (CBT) یکی از موثرترین روشها برای درمان اختلال اضطراب است. در این روش فرد یاد میگیرد الگوهای فکری منفی و رفتارهای ناکارآمد خود را شناسایی و اصلاح کند. این رویکرد به فرد مهارتهای عملی برای مقابله با Anxiety را آموزش میدهد.
درمان دارویی
داروها نیز میتوانند در کاهش علائم اضطراب موثر باشند. داروهای ضدافسردگی به ویژه گروه SSRIs و همچنین داروهای ضداضطراب توسط روانپزشک تجویز میشوند. مصرف دارو باید حتما تحت نظارت پزشک باشد زیرا ممکن است با عوارض جانبی همراه باشد.
روشهای نوین
نوروفیدبک و لورتا نوروفیدبک با آموزش دادن به مغز برای تنظیم فعالیتهای خود به کاهش Anxiety کمک میکنند و از جدیدترین روش ها برای درمان اظطراب هستند. rTMS نیز با استفاده از پالسهای مغناطیسی نواحی خاصی از مغز را تحریک میکند تا عملکرد آنها بهبود یابد.
راهکارهای کاهش اضطراب در زندگی روزمره
علاوه بر درمانهای تخصصی، ایجاد تغییراتی در سبک زندگی میتواند تاثیر چشمگیری بر کاهش سطح کلی اضطراب داشته باشد. این راهکارها به عنوان مکمل درمان عمل میکنند و به شما کمک میکنند تا احساس بهتری داشته باشید.
- تمرینهای تنفس و آرامسازی: تنفس عمیق و دیافراگمی میتواند به سرعت سیستم عصبی شما را آرام کند و از شدت مضطرب بودن شما بکاهد.
- تنظیم خواب و تغذیه: خواب کافی و یک رژیم غذایی متعادل نقش مهمی در سلامت روان دارند. از مصرف بیش از حد شکر و غذاهای فرآوری شده خودداری کنید.
- فعالیت بدنی منظم: ورزش منظم یکی از قدرتمندترین ابزارها برای مبارزه با Anxiety است و به آزادسازی اندورفین که هورمون حال خوب است کمک میکند.
- تمرکز بر زمان حال (ذهنآگاهی): تمرینهای ذهنآگاهی یا مایندفولنس به شما کمک میکند تا از نشخوار فکری درباره گذشته و نگرانی برای آینده رها شوید.
- کاهش مصرف کافئین و الکل: این مواد میتوانند محرک اضطراب باشند و علائم آن را تشدید کنند. کاهش مصرف آنها به بهبود حال شما کمک میکند.
این عادات سالم، به تدریج مقاومت روانی شما را افزایش میدهند و به شما این امکان را میدهند که با چالشهای زندگی با آرامش بیشتری روبرو شوید و از بازگشت علائم شدید اختلال اضطراب، جلوگیری کنید.
چه زمانی باید به روانشناس یا روانپزشک مراجعه کرد؟
اگر احساس میکنید اضطراب زندگی شما را کنترل میکند و بر روابط کار یا تحصیل شما تاثیر منفی گذاشته است زمان آن رسیده که از یک متخصص کمک بگیرید. اگر راهکارهای فردی برای شما کافی نبوده یا دچار حملات پانیک میشوید مراجعه به روانشناس یا روانپزشک ضروری است. به یاد داشته باشید که درخواست کمک نشانه قدرت است و به هیچ وجه به معنی ضعف نخواهد بود.
پیشگیری از اضطراب و بازگشت مجدد آن
پیشگیری از بازگشت اختلال اضطراب نیازمند یک رویکرد فعالانه است. ادامه دادن به مهارتهایی که در طول درمان آموختهاید حفظ سبک زندگی سالم و شناسایی محرکهای شخصی Anxiety بسیار مهم است. داشتن یک شبکه حمایتی قوی از دوستان و خانواده نیز میتواند در مواقع استرسزا به شما کمک کند. مدیریت استرس و مراقبت از سلامت روان یک فرایند مداوم است که به بهبود کیفیت زندگی شما کمک شایانی میکند.